İpek'ime...

Bahar dolandı avlumuza
Nazlı gülüşünden süzüle süzüle
Ellerin ellerimize tutundu
Göğümüz kırk kere azat
Kucağımda yedi iklim yedi çiçek
Bir salı, bir yağmur, bin rahmet
Konuğum, umudum, yeşilim ve sesim
Eşikten harla boşalacaktı buz yüzüm, yetiştin
Cıvıl cıvıl öttün zaman aydolu
Kuşlar hür başımda kuşlar emin

Varsa mülkü dünyanın
Yıksın, yıkılsın, gömsün tacı tahtı
Bir kok melek diye
Bir bak melek diye
Ceylan gözlerinde renk renk ışıklar
Cümbüşlerle aksın yetimlerin saçlarına
Uzat dualarını yunsun yerin yası
Sen kefenleri çocukların üzerinden çekecek
Su taşıyan koca kelebeksin
Sen her doğumda dirilen hevesim
Çağı çağımda tutan dileksin
Gün gibi doğdun gönlüme
Gün gibi süreceksin.

Bosna Üzerine

   Ani bir kararla gidiyoruz Bosna’ya. Daha doğrusu bir jestin son anda kulağıma çalınmasıyla. Hep istediğim bu gezi için oldukça hazırlıksız ve heyecanlıydım. Yol yormadı, gök uysal ve duruydu. Havaalanında suratsız pasaport kontrol memurları hiç keyfimi kaçıracak değildi. Takside yarım yamalak fikir edindim Saraybosna’ya dair. Merkezdeki otele eşyalarımızı bırakırken göz ucuyla süzdüm meydanı: Başçarşı’nın şirinliğine kayıtsız kalınamacağına dair en ufak bir tereddütü yoktu. Akşamüstü insanlarla, güvercinlerle dolup taşmıştı. Davetkardı, cıvıl cıvıldı. Karşı konulamaz kokularla çağırıyordu. Aç biri meşhur yemekleri tadarken ne kadar yansız olursa ben de öyleydim: Enfesti ve beni ilk günden son güne mest etti.

   Özel bir araçla başına buyruk yolculuk çift olarak en sevdiğimiz seyahatti. Ve güzergahımız buna çok uygundu. Yeşile doya doya uzuyorduk ilk durağımıza. Kendi halinde, sıvaları kurşunlardan zarar görmüş onlarca bina dizili, yorgun ve sanki mutsuz sokaklardan geçtik. Asfalt yol bitip Arnavut kaldırımın başladığı yerde birden bire dünya değişti. Açıkçası böylesine keskin bir geçiş beklemiyor ama nasıl o fotoğraflardaki yere varacağız kestiremiyordum. Tam bir sürpriz oldu: İşte ülkesinin tacı Mostar Köprüsü... Neretva üzerinde ne zarif süzülüyordu öyle!

   Bambaşka hislerle doluydum. Hayrandım elbette. Ancak bu iki yakayı sanatla birleştiren o usta ellerden çıktığı ilk halini görmek istiyordum tam da o anda. Karşımda sapasağlam duran bu köprü eskici yanımdan nasiplendi diye değil. Adriyatik’ten bir adım geride buradaydık canımız, başımız, kanımız ve tüm insanlığımızla. Şahitti o taşlar, bir de ben gözlerimi değdirmek istiyordum onlara.

   Ah kovulmuş şeytan! Bombalarken silmek istediği ayak izlerimiz; hilalimiz işte ziyaretçi akınındaydı. (En tepeye diktikleri haç bir başına iken!) Dursak, kalabalığa karışmasak ağlayacağım kesindi. Yeniden inşasında görev alan başmimarı dinlemiştim yıllar önce. Şanslı olduğunu düşünmüştüm hep ama burada kıskandım da.

   Yıkılmasını elleri cebinde bekleyen Avrupalı cinayet mahalinin mutlak ziyaretçisi. Yıkık iken o kel görüntüden bir kez utanmayan medeniyet(!) şaşalı, parlak bir açılış tertibi ile ne biçim tezattı kılını kıpırtdatmasına müsaade etmeyen zihnindeki karanlığa! Halbuki bizim gönlümüzde dost diye uzanan eli taş ile vücuda getirmekti bu köprü. Yıkıp yeniden inşasına bütçe ayıran Hırvatlar ile silah taciri Avrupa koynuna uzandığından kara bahtım kör talihim Mostar! Kendisi başlı başına bir kartpostal iken üzerindeki manzara da öyle. Son yılların en sıcak günleri olduğu için taşlar ateş atıyordu. Nehir ise buz. Boşnak gençlerin köprüden atlama cesaretine suyun soğukluğu da dahildir umarım. Zira birkaç dakikadan sonra içinde durulacak gibi değil.

   Sonraki durak Blagaj’daki tekke, uğrak bir yerdi. Sarı Saltuk söylentileri bile görülmesine sebep olabilir. Zamanının Bektaşi dergahı tekke bugün zannediyorum dünyevi iddiası olmamakla övünebilir. Öyle yalın ki. İçinizdeki sadelik açlığını bastırır cinsten. Kayaya sırtını vermiş yapı tam bir Türk mimarisi örneği. Bu topraklara İslamiyeti yayanların yurt edindiği bu yer masal gibiydi. Buna Nehrinin doğduğu yerden çıkan su, rengi ve sesiyle ahenk katıyordu manzaraya. Bu masal içinde çıplak sesle ezan hele ki ana vatan dışında sürükleyip götürüyordu insanı. Tekkenin manevi havasına kapılıp alnımızı yere vurduk huzurda. Tekke bahçesinde Türk kahvesi ile misafirliğin keyfini çıkardık.

   Biraz uzakta ise Poçitel kasabası. Dağın gerdanına uzanmış başını kaleye ayaklarını Neretva’ya uzatmış kendini dinliyor gibiydi. Sanki Osmanlı buradan çekildikten sonra el süren olmamıştı. UNESCO’nun miras listesinin burada zamanın durmasına bir katkısı yok. Öylesine sessiz bir hali vardı ki terkedilmiş olabileceğini bile düşündürdü. Hangi yana baksan hiç yabancı olmadığın bir görüntü. Ama en zengin haliyle ilmek ilmek işlenmiş birbirine. Tek bir parçayı yerinden oynatamaz, ekleme yapamazsınız. Hatta camisinin avlusundaki Hırvat bombardımanı sonrası eski yapıların süslü, işli taşları bile gelişigüzel değil bir nizamla dizilmiş gibi. Biz kasabada iken akşam güneşi vurmakta idi. Kızıl tonuyla daha bir eşsizleşti hem fotoğraflarımda hem hafızamda. Burada sonsuza kadar kalabilirim hissi en ağır haliyle işte bu kasabada çöktü içime. Oturduğum yerden zar zor kalktım. Adem’in Yeri’ne girmedik yola düşmemiz gerektiği için. Hikayesini gelmeden okumuş olsaydım muhakkak çayını içmek isterdim.

   Kraviça Şelaleri yola çıkmadan tavsiye edilmişti. Uğradık ancak hem çeşitli güzellikteki şelalerin Türkiye’deki bolluğu hem de kültürel miras peşinde olmamız sebebiyle görüp çıktık hemen. Ancak sonraki günlerde gittiğimiz Vrole Bosna Milli Parkı görülesi bir yerdi. Bosna Nehrinin doğduğu nokta kocaman bir rekreasyon alanına çevrilmiş. Tam bir görsel şölen hakim. Kendimizi yeşile bırakıp kuş sesi ile dinlendik.

   Son yüzyıl... Kursağımıza dizile dizile geçti yılları. Hoş yenisi de öyle ya. Hayata tutunmak için kazılan toprak, binlerce geçişin havasız bıraktığı upuzun koridor, yağmur çamur içinde iki büklüm taşınan yük; hastayı, yaşlıyı, ilacı, ekmeği, silahı ve en çok umudu sırtlayan raylar... Evet son yüzyılda! Umut Tüneli bir ucundan diğer ucuna milyonların kaderinin sil baştan yazıldığı yer. Girişte birkaç dile çevrilmiş bilgilendirme kayıtları yerine ‘bir çift göz ve vicdan gezi için yeterlidir’ yazsın isterdim. Tüneli barındıran evin cephesindeki kurşun ve bomba izleri kadar iyi bir karşılama sonrası bu yazı absürt olmazdı.

   Hayatta kalmak sadece mezardakiler için ilk emir olmayabilirdi. Boşnaklar hayatta kalmalıydı o canım şehitliklerini yapmak için bile. Savaşta mübah olan denemek. Sırp keskin nişancılarından kurtulmanın yolu bu tüneli denemekti. Kuşatma altında aylarca kazıp bu kaderi reddettiler. Başardılar, hayatta kaldılar. Hikayenin kayıtları bahçeye sonradan yapılan müştemilatta izlenebiliyor. Görüntüleri izlerken bu devir bu devran dönecek gibi gelmedi bir an. Adına umut denilen tünelde içime çöken karamsarlık benden değil: Koca koca acılar bile birleştiremiyor milletleri! O ki Dobrinja-Butmir hattında tünel büyüyor, büyüyor, dünya küçük düşüyor.



   Saraybosna’da kiliseleri, sinagogu ve tüm tarihi camilerini gördük neredeyse. Tabii ki Başçarşı'daki Gazi Hüsrev başı çekiyor. Şehirdeki konumu gereği defalarca yöresinde oluyorsunuz zaten.
Bosna Sancakbeyi Gazi Hüsrev Paşa sadece iflah olmaz bir akıncı, bir serdengeçti değil. Fethedilen toprakların imarı ile de meşgul olmuş İslam mühürdarı. Bey Cami de denen cami Bosnalılar için Kabe'den sonra gelen yermiş. 4 sütunlu taş bina; hat eserleri, geniş kemerleri ve nişli beyaz iç mekan, mermer minber ve mihrap ile örülü. Medresede yer alan caminin eski iç mekan resmine göre şu an çok sade. Sırp saldırıları sonrası hem içte hem dışta restorasyon geçiren cami yine de iyi durumda. Manevi havası özellikle akşamları eşsizdi. (Ramazan ayında da görmeyi isterdim.) Avlusunda sekizgen planlı türbe, kabirler, saat kulesi ve aslına uygun yapılmamış şadırvan vardı.


Caminin tam karşısındaki Gazi Hüsrev Bey Medresesi iki avludan oluşuyor. Kemerli kapılardan geçtikten sonra revaklı, dikdörtgen iç avludan sırayla odalara giriyorum. Vaktinde talebelerin kaldığı odalarda müderrislerin isimleri var. Sergilenen eserler ise buranın İslami ilimleri yüksek okulu olmanın yanında bilim merkezi olduğunu da gösteriyor: Güneşin ve başka gök cisimlerinin yüksekliklerini ölçmek için kullanılan alet, el yazması takvimler, namaz vakitlerini hesaplamaya yarayan alaşımlı aletler... Ülkemizde sayısız örneği olan medreselere benziyor. Cami de medrese de estetik kaygınızı gideriyor fazlasıyla.

Merkezdeki müzelerde çeşitli belgelere bakarken hep 1878 tarihine kaydı gözüm. Ne feci şeydi ki bizzat yaşamadığım yitirmeler nesiller sonra bile boğazımda düğüm diye duruyordu. 1878 Berlin Antlaşması... O 'saltanatında hiç toprak kaybetmedi' yalanını uyduran ve daha kötüsü buna inananların haberinin olmadığı Sultan 2. Abdülhamit yıllarının ilk kayıpları. Bosna'nın da payına düşen ve daha ilk andan görünebilen elden gitmişlik. Kimin yavrusu kimin himayesindeydi? Avusturya'nın himayeden ilhaka uzanan yıllarında artan bunalım; tüm Osmanlılığı ile Boşnaklar ve kaos kaynayan şehir Saraybosna... İlk Cihan Harbinin fitilinin ateşlendiği yer. Huzursuzluğu uzun süre sırtlayan talihsiz gözde diyar...

Şehrin yeni tarafını gördüm şöyle hızlıca. Avrupai idi, oranlar değişti, bizim mütevazi ölçeğimizden uzaktı, sıcak değildi ve ‘buyurun’ demiyordu. En azından bana. Sokaklarda adım başı ‘Saraybosna Gülleri’ oldukça başka türlüsü olamazdı zaten. Sebilin önünde çalınan sazı şirinleyen biz Türkler Bosna’da yabancı değildik. Ev sahibi de değildik, ki galiba gezinin en hüzünlü tarafı buydu. Sevildiğimiz aşikardı. T.C.’li her afiş Boşnakların gönlünde de olduğumuzu ilanen duyurur gibiydi. Beklenen olmak -ama en kötü günde- bize düşen şeref olmuştu. Asılmış her Türk bayrağı omzumuza vazife diye oturur mu bilmem. Güzel Bosna, yeşil Bosna, uzak Bosna! Gazi Hüsrev’de vakit diye koştuğun her namazında duan olup yükselmek isterim Anadolulu avucumla aminle. Hiç değilse!

Aliya İzzetbegoviç ve tüm şehitlerin ruhu şad olsun... 

Babama

Bilhassa kokunu
Kokunla koksun diye içim, saklamak
Alıp verip seni solumak
Güldüğün her anı dondurmak
Yaş aldırmamak sana
Kanadında yaşamak en hür ve en zengin
Çocuğun olma şerefine istinaden
Çocuklaşmak ela gözlerinle
Ve durulmak sesin her değdiğinde
Ellerini tapınak diye saydırmak
Şefkat arsızı kollarından beri.
Sonsuzlamak küsmeyen huyunu
Dağlara dağ diye bildirmek seni
Gücüm yetsin isterim ve daha çoğuna
Hakkıyla sevmek için en sevgilimi

Helallik

Ellerini doğrayan kadınlardan beri

Her aşk Züleyha’dan helallik alır…

…

Uluorta, avaz avaz olur mu ki Tanrım?

Gizsiz, her ışıkta, her gölgede?

İçine asırlar yığabilirim, dolmaz

Geçmiş ve geçecek olan asırlar

Gamze diyemedim geçemedim,

Bir ucundan bir ucuna akın edebilirim.

Görmedimse billahi müjdemiz doğmamıştı
Bu perde değil mi gözlerimde ardın sıra yırtılan?
Şu uçsuz bucaksız çölde kölen diye
Hıçkırığıyla dolaşan kim?
Doldum taşamadım
Tahtım züğürt, adım başı tenhayım
Putlarıma nacak indiren Rabbinden
Saçlarıma aklar indi; henüz mucizemiz doğmamıştı.

Göğsümün sözü bela vaktinden
Ki; bildim ez cümleler adındır.
Renklerinle alınla morunla
Sen rüyalarını çizerken kadınların
Gizsiz, her ışıkta seni aradım.
Ben Züleyha
Gelecek her asrın bağrına sokuldum
Sadece adınla anıldım.

...

Annelerinin soylu keklikleri
Nil'e ay olsa etten ve kandan
Değil mi ki kan tutmadı ellerini
Zindandadır...

Bir Günlük Askerlik

   Tsk’nın engelli kardeşlerimiz için bir günlük askerlik uygulaması her sene mayıs ayında yapılıyor. Sosyal hayatta engellerine kolaylık sağlamak için yürütülen çalışmalar var. Hayatlarında bu engeli en az düzeyde hissetmeleri için yapılacak her çalışma da desteklenmeli. Ancak fiziki engelleri gidermek gibi bir vazifesi olmayan TSK bambaşka bir şey yapıyor. Asker üniforması içinde gözleri pırıl pırıl bakan, yemin eden bu insanlara bir günlük de olsa bir haz tanıyor. Fotoğraflarla hatırlanacak o bir gün için heyecan okunuyor gözlerden. Ve duygu seli...

   İnternet çöplüğünde birkaç yorum okuyunca acımaktan kendimi alamadım. Bu uygulamayı vicdanları ile eleştirmeyen bu insanlarla(!) aynı toplumda yaşamanın ağırlığını itiraf etmem gerekir. Neyi, nasıl, nereden başlayarak anlatacaksın? Ve anlamama ısrarına nasıl katlanacaksın? Gönüllülük esasına dayanan bu uygulamaya ısrarla ‘militarizm’ baskısını yapanlar sözlük tektipliğinin güzel bir örneği. Bu hissi tatmak için üstün çaba gösteren insanın içinde yaşadıklarını militarizme bağlamak bir kaygı taşıyor. Evet, aynı aidiyete ulaşamamış olmanın kaygısı. Bu milletin bağrına bir günlük de olsa o üniforma ile basılmış olmanın gurur ancak bir aidiyet ile mümkün olabilir. Erkeklerin bu görevi ifasının altında ‘eksik, yarım adam’ sayılma düşüncesinin itici bir güç olduğunu, bir ispat ve kurtulma psikolojisinin yattığını tespit(!) eden sürü halinde yorum... Diyeceğim şu ki; tutun ki öyle! Toplumların genel geçer kabullerinin -ama doğru ama yanlış- olması ile mi kavgalısınız, asker-millet lafından mı? Türk’e dair işlerde göz yaşartıcı kötüleme çılgınlığı niye var onu da anlamış değilim. Ordunun bu uygulamadan sağladığı bir faydayı nasıl konuşamıyorsak bu konuda ahkam dolu da konuşamayız. Doğuştan asker olmak söylemimiz o bir günün anısına alınan belgeye sığmaz. Toplumda her şey dayatma değildir. Mesela insanlar belli bir yaşa gelince evlenmek ister, evlenir çocuk ister. Bu toplumda bir kabul görme, statü alma isteğidir. Eşinle kabul görmek, çocuğunu tanıtmak, övmek ve hatta dert yanmak.   Böyle bir durumda bir engellinin yaptığı evliliğin altında basit bir üreme arzusu aramak aptalca olacaktır değil mi? Hayatı ortak hislerle paylaşmanın güzelliğini salt yabani, ruhsuz  ve ideolojik bulmak, tekrarlıyorum bir aidiyetsizlik kaygısı.
Hal böyle iken yüce bir arzu ile yapılan bu yemin törenine temsili demek ise haksızlıktır. Engelli birinin bir günlük mutluluğuna bu kadar insani bakamamaya sadece geçmiş olsun denir.

Eski Mevsimler

Onlar dinç kötülükleri ile
Onlar sürünen yüzleri ile bahtımda
Hangi mevsimleri geçirdiysem görmedim
O mevsimler ki; şendi ellerimde nice kuşlar 

Uçar, konar, ötüşür, döner dururdu
O mevsimler sanki gelir gibi değil daha...


Onlar küçük kuruşları ile
Kaç hatır zaptına niyetli
Yaşları ile başları derbeder hem kavgalı
Kırık dökük yuvalara çalınmış güya,
Dost sandıkları yılları
Tanrı’ya tanrı atanmış akılları ile
İçlerine sığmış matahları!
Sahici karanlıklarını
Hangi mevsimleri geçirdimse görmedim.


Dipsiz, dizsiz, hinli onlar;
Kırk kez yunsa kirli onlar
Nasıl da dağıttılar kuşlarımı!
Sabrıma sığıntı solukları ile
Bırakmadılar günahsızları
Çekilirse neyin uğruna bu boş dallar?
Sahi, o günahsızlar gelir mi bir daha?

Kamu Binaları Mimarisi

   Mimari fiziki bir dildir. Yeri, rengi, oranları, malzemesi bir cümlenin ögeleri gibidir. Bir mimari eser dönemini ifşa eder. Döneminin tüm anlayış, eğilim ve ideolojisini mimari eserler dile gelir anlatır. İdeolojiler sürekliliğini ve yayılımcılığını ve daha önemlisi kalıcılığını sanat aracılığıyla başarabilir. Mimari de bu yüzden her zaman ilk başvurulan araç olmuştur. Teokrasi ve skolastik düşünce pençesinde halka karşı büyüklük ve yücelik hissi uyandıran gotik üslüplu kiliseleri ile Ortaçağ Avrupası; devletin ezici üstünlüğünü simgelemek için psikolojik etkisi büyük anıtsal kamu yapıları ve sembolik zafet anıtları ile Nazi Almanyası; komün yaşama geçişte minimize edilmiş dairler için standartlamış bina tipleriyle betonarme toplu konut blokları ve anıtsal heykelleri barındıran devasa meydanları ile monoton Sovyet mimarisi ideolojik inşalara örnektir. Tabi bu yapılaşmalar beğenilme, kabul edilme ve kalıcılık endişesi taşıdığı için daha ince elenmiş, sık dokunmuş olma özelliği taşır. Üzerinde uzunca düşünülmüş olmaları ortak noktalarıdır. Ülkemize bakacak olursak ideolojik yapılaşmaya mimarinin bu türde hizmet etmesi Ankara’da net biçimde görülür. Bugünün Ankara’sı kamu yapıları adeta konunun açık havada anlatımıdır.

   Cumhuriyet öncesi sıradan bir Anadolu kasabası görünümündeki Ankara siyasi bir kararla başkent olur. Bu karar cumhuriyetin bu topraklardaki yenilikçi yönünün fiziki yansımasıdır. Yeni rejimin -tabiri caizdir- ayakları yere basan icraatları için kent planlamaları yapılır, halkçı ve devrimci ilkelerle kentsel örgütlenme oluşturulur. Güven Park Anıtı, İçişleri Bakanlığı binası ve TBMM üçgeni bu konseptin bir örneğidir. Kamusal fayda, düzen, intizam ve devlet hâkimiyeti çerçevesinde kent silueti belirir. Bakanlıklar, askeri yapılar, lojmanlar birlik ve bütünlüğü hissettirir. Kent kimliği, millet otoritesi ve aitlik hissi ile şekillenir.

   Eski mimari formlardan sıyrılış, modern akımlardan yararlanma, gösterişsiz ve fonksiyonel olana yöneliş, yabancı mimarlardan faydalanış planlama ve uygulamada rejimin aynası niteliğindeki stratejik hamlelerdir. Bu tasarım kararlarının, yeniden inşa kriterlerinin çizdiği başkentin göç gibi etkenlerle gelişen sorunlarına, değişen siyasi algı da eklenince kent kimliğinin özellikle kamu yapılarında değiştiği görülür. Eskişehir ve Konya Yolu gibi şehir merkezi dışındaki alanlara açılan kamu yapılarında kent silueti, alan kullanımı, estetik, insan ölçeği, orantısallık, yeşil alan-açık alan ilişkisi kaygılarının terk edildiği fark edilir. Her kurumun idarecisine verilen yenileme yetkisinin şahsi ve ilkel hırsla dil birliği olmaksızın gelişigüzel formlarla yapı kirliliğine yol açtığı maalesef görülür. 2023 Ankara Planı’nda sürekli imar değişikliği yapılmasına neden olan bu kamu yapılarını yeniden inşa etme, taşıma iktidar yetkisiyle olmaktadır.  İmar planında öngörülmeyen yapılaşmalar iktidar kimliğini açık etmekte, gelişigüzel formlar fikri ve konsept açlığı temsil etmektedir. Referans alınan Selçuklu ve Osmanlı mimarisi ögelerini (kapı, kemer, saçak) zamane malzemeleri ile taklit etme kısır bir ‘emanetçi’ politikanın tezahürüdür. Bu başarısız taklitler yeniden canlanma değil geleneksel mimariye hakarettir. Gelişim ve geleceğe miras bu gölge tasarımlarla ne derece mümkündür?

   1980 sonrası ortaya çıkan, son 10 yılda ele avuca sığmayan kamu yapılarındaki çirkin çeşitlilik şüphesiz planlama ve uygulamadaki idari boşluk ve boşluğu gidermekteki iradesizlik sebebiyledir. Yarışma yoluyla seçicilik yerine kamu kurumu idarecine bırakılan ihale yoluyla keyficilik başkenti kimlik bunalımına sürüklemektedir. İdeolojinin, anlayışın, eğilimin mimariye yansıdığı gerçeğinden tekrar yola çıkacak olursak çözümlemeleri bu şekilde olan iktidarlar kamu yapılarını her kafadan çıkan sesin titreşiminden şekillenen objeler olarak yükseltir, yerleştirir.

    Sonuç olarak kamu yapıları özellikle başkentlerde hem devlet kimliğini hem de kent kimliğini temsil eder. ‘Mevla kayıra’ konseptli kentler modern dünyada itibar kaybettirir. Protokol yolu mantolama çözümleri ile kent itibarı kurtarılamayacağı gibi insan ölçeğinden uzak gösterişli yapılar itibar da kazandırmaz. 

Kaynakça: Bürokrasinin Siyasi Görünümü/ Tuğba Elçin

Cumhuriyet Binaları/ Doğan Tekeli